Bolalarda tizza bo‘g‘imlarining valgus deformatsiyasi: X-simon oyoqlar

Tizzalarning valgus holati, ya’ni X-simon oyoqlar — tizzalar ichkariga og‘adigan holat. Tizzalar bir-biriga yaqin yoki tegib turganda to‘piqlarning ichki tomonlari orasida masofa qoladi. Boldirlar tizzadan pastda tashqariga yo‘naladi. Bunga qarama-qarshi varus holatida oyoqlar O-simon ko‘rinadi: to‘piqlar yaqinlashadi, tizzalar esa oraliqda qoladi. [4][12]

Bolalarda ikkala holat ham o‘sishning odatiy bosqichlarida uchrashi mumkin. Yoshga xos ko‘rinishni kasallikdan farqlashda shifokor bolaning yoshi, oyoqlarning simmetriyasi, shikoyatlari va o‘zgarishlarning vaqt davomida qanday kechganini hisobga oladi. [1][4]

Oyoqlar shaklining me’yoriy rivojlanishi

Yoshga qarab o‘zgarishlar

Bolaning oyoqlari tug‘ilgandan boshlab mutlaqo tekis bo‘lishi shart emas. Dastlabki yillarda shakl O-simon holatdan to‘g‘riroqqa, keyin esa X-simon holatga o‘tishi mumkin. Bola ulg‘aygani sari yaqqol valgus odatda kamayadi. [2][3][12]

Bu muddatlar taxminiy, har bir bola uchun qat’iy jadval emas. Turli guruhlarda valgus eng yaqqol bo‘ladigan yosh farq qilishi mumkin. Masalan, 196 nafar bola qatnashgan tadqiqotda o‘rtacha cho‘qqi 4 yoshga to‘g‘ri kelgan, Hindistondagi 215 nafar bolani o‘rgangan tadqiqotda esa keyinroq kuzatilgan. Bolani faqat tengdoshining surati bilan solishtirib tashxis qo‘yib bo‘lmaydi. [2][3]

O-simon oyoqlardan odatiy o‘qqa tomon

Muhim jihatlar

Yengil valgus ko‘plab sog‘lom kattalarda ham uchraydi. Shuning uchun maqsad tizzalar va to‘piqlar albatta bir vaqtda tegishi emas. Son va boldir suyaklarining burilishi, oyoq panjalarining holati ham ko‘rinishga ta’sir qiladi. [1][13]

Valgus deformatsiyasining sabablari

1. Fiziologik valgus

Bolalardagi X-simon oyoqlarning eng ko‘p uchraydigan sababi shu. Odatda 2–5 yosh oralig‘ida kuzatiladi. Ikkala oyoq bir-biriga o‘xshash, bolaning o‘sishi va harakati me’yorida, og‘riq bo‘lmaydi. Ulg‘aygan sari valgus ko‘pincha kamayadi. Son va boldir orasidagi burchak barcha bolalar uchun bitta raqam bilan emas, yosh me’yorlariga qarab baholanadi. [1][2][3][4]

2. Patologik valgus

Oyoq o‘qi yoshga xos kutiladigan holatdan chetga chiqsa yoki deformatsiya kasallik yoxud suyak shikastlanishi bilan bog‘liq bo‘lsa, patologik valgus haqida gapiriladi. Yaqqol valgus saqlanib qolib, aniq sabab topilmasa, uni idiopatik deb atashadi. Kuzatish yoki davolash haqidagi qaror deformatsiya darajasi, shikoyatlar va qolgan o‘sish imkoniyatiga bog‘liq. [6][7]

A. Jarohatdan keyingi sabablar

Katta boldir suyagining yuqori qismi sinishi va Kozen fenomeni. Katta boldir suyagining tizzaga yaqin kengaygan yuqori qismi proksimal metafiz deyiladi. Bu joy singandan keyin ayrim bolalarda boldir asta-sekin tashqariga og‘ib, tizza ichkariga siljishi mumkin. Bu Kozen fenomeni deb ataladi. Dastlabki sinish yaxshi bitgan bo‘lsa ham, keyinroq paydo bo‘lishi mumkin. [9]

33 nafar bola kuzatilgan tadqiqotda 15 nafarida kechki valgus qayd etilgan; eng yaqqol davri jarohatdan 8–19 oy o‘tib kuzatilgan. Keyinchalik ko‘pchiligida deformatsiya kamaygan. Bu kichik bir guruh natijasi bo‘lib, har bir bolaning holatini oldindan aytib bermaydi. [9]

Sinishdan keyingi bir tomonlama o‘zgarish misoli

O‘sish zonasining shikastlanishi. Suyak o‘sish zonasi hisobiga uzayadi. Sinish yoki infeksiyadan keyin bu zonaning bir qismi o‘sishdan to‘xtasa, ikkinchi qismi o‘sishda davom etadi va suyak asta qiyshayishi mumkin. Tizza yaqinidagi o‘sish zonasining tashqi tomoni shikastlansa valgus rivojlanishi ehtimoli bor. Bu Kozen fenomenidan boshqa mexanizm. [7]

B. Tizimli va modda almashinuvi kasalliklari

Raxit. Raxitda o‘sayotgan suyakning minerallar bilan mustahkamlanishi buziladi. Sabab D vitamini yoki kalsiy yetishmovchiligi, shuningdek fosfor almashinuvi buzilishi va boshqa holatlar bo‘lishi mumkin. Rentgen tasvirida o‘sish zonasi kengayishi va suyak uchlari o‘zgarishi ko‘rinishi mumkin. [10]

Shifokor vaziyatga qarab kalsiy, fosfor, ishqoriy fosfataza va boshqa ko‘rsatkichlarni tekshiradi. Qondagi kalsiy har doim ham past bo‘lavermaydi; ishqoriy fosfataza yoshga mos me’yor bilan solishtiriladi. Bitta tahlilning o‘zi tashxis qo‘yish uchun yetarli emas. [10]

IV A turdagi mukopolisaxaridoz yoki Morquio sindromi. Bu kam uchraydigan irsiy kasallik suyaklarning rivojlanishiga ta’sir qiladi. Skelet o‘zgarishlari past bo‘y, ko‘krak qafasi, umurtqa yoki chanoq-son bo‘g‘imi xususiyatlari bilan birga kelishi mumkin. IV A turida ayrim bo‘g‘imlarning ortiqcha harakatchanligi xos; hamma bo‘g‘imlar qotib qolishi shart emas. Shox pardada ham o‘zgarishlar bo‘lishi mumkin. Faqat tizza shakliga qarab tashxis qo‘yilmaydi. [15]

Buyrak osteodistrofiyasi. Bu surunkali buyrak kasalligi fonida suyak to‘qimasida yuz beradigan o‘zgarishlardir. Suyak shakllanishida qatnashadigan minerallar va gormonlar almashinuvi buzilishi mumkin. Bolaning bo‘y o‘sishi sekinlashishi yoki suyaklari zaiflashishi mumkin. Suyak holatini baholash uchun faqat mochevina va kreatinin natijalari yetarli emas. Tekshiruv va davolash bolalar nefrologi bilan birga olib boriladi. [19]

V. Skelet displaziyalari

Skelet displaziyalari — suyak va tog‘ay rivojlanishining irsiy kasalliklari. Shifokor tizzalardan tashqari bo‘y, tana proporsiyalari va boshqa bo‘g‘imlarni ham baholaydi.

Ellis–van Kreveld sindromi. Valgus qo‘l-oyoqlarning kalta bo‘lishi, ortiqcha barmoqlar, tirnoq va tishlardagi xususiyatlar yoki tug‘ma yurak nuqsoni bilan birga uchrashi mumkin. Belgilar har kimda har xil bo‘ladi; tashxis ko‘rik va genetik tekshiruvni talab qiladi. [16]

Ko‘p epifizli displaziya. Epifiz — bo‘g‘imni hosil qilishda qatnashadigan suyak uchi. Bu kasallikda suyaklanish markazlari kechroq paydo bo‘lishi, kichik va notekis ko‘rinishi mumkin. Bola jismoniy faollikdan keyin tizza yoki chanoq-son sohasida og‘riq va tez charchashdan shikoyat qilishi mumkin. Bo‘y ba’zan faqat biroz past bo‘ladi. Irsiylanishning turli shakllari mavjud; kasallik faqat dominant tarzda o‘tadi, deyish noto‘g‘ri. [17][20]

G. Suyak o‘simtalari

Ko‘p sonli irsiy osteoxondromalar. Bular, odatda, o‘sish zonalari yaqinida paydo bo‘ladigan yaxshi sifatli suyak-tog‘ay o‘simtalaridir. Ular suyakning o‘sish yo‘nalishini o‘zgartirishi, oyoqlar uzunligida farq yoki qiyshayish keltirib chiqarishi mumkin. Ba’zan teri ostida qattiq bo‘rtma seziladi. [18]

Klinik belgilar va shikoyatlar

Ota-onalarning odatiy shikoyatlari

Ko‘pincha ota-onani oyoqlarning ko‘rinishi tashvishlantiradi: tizzalar yaqin, panjalar esa bir-biridan uzoq turadi. Ba’zan bola yugurganda tizzalari bir-biriga tegadi, tez charchaydi, qoqiladi yoki tizza yoxud panja og‘rig‘idan shikoyat qiladi. Bu belgilar og‘riq sababi aynan valgus ekanini isbotlamaydi; ularni ko‘rikda baholash kerak. [4][7]

Shifokor ko‘rigini talab qiladigan belgilar

• Bir oyoq ikkinchisidan ancha ko‘proq qiyshaygan.
• Deformatsiya kuchayib bormoqda, ayniqsa maktabgacha yoshdan keyin.
• 7–8 yoshdan keyin yaqqol X-simon holat saqlanib qolgan.
• Og‘riq, oqsoqlanish, yurish yoki yugurish qiyinlashishi yoxud o‘yin faolligi kamayishi paydo bo‘lgan.
• O‘zgarish sinish yoki infeksiyadan keyin boshlangan.
• Bo‘y o‘sishi sekinlashgan yoki skeletning boshqa o‘zgarishlari bor. [1][5]

Ikki yoshgacha bo‘lgan bolada yaqqol X-simon holat ham odatiy rivojlanishga xos emas va shifokor ko‘rigini talab qiladi. Oyoqlar assimetrik bo‘lsa, og‘risa yoki qiyshayish kuchaysa, maktab yoshigacha kutmang. [7]

Zudlik bilan tibbiy yordamga murojaat qiling, agar bola to‘satdan oyog‘iga tura olmasa, qattiq og‘riq bo‘lsa, bo‘g‘im issiq va shishgan bo‘lsa yoki og‘riq va oqsoqlanish bilan birga isitma chiqsa. [8]

Tekshiruv

Kasallik tarixi

Shifokor o‘zgarish qachon boshlanganini va vaqt o‘tishi bilan qanday kechganini so‘raydi:

• Oyoq shakli bola yurishni boshlashidan oldinmi yoki keyin o‘zgargan?
• Ikkala oyoq bir xilmi? Oxirgi oylarda qiyshayish kuchaydimi?
• Og‘riq, oqsoqlanish, shish, qoqilish yoki faollik pasayishi bormi?
• Oyoqlarda avval sinish, infeksiya yoki operatsiya bo‘lganmi?
• Bolaning bo‘yi va vazni qanday o‘smoqda? Surunkali kasalligi bormi?
• Oilada past bo‘y, oyoq qiyshayishi yoki irsiy suyak kasalligi bo‘lganmi?
• Oldin qanday davolash o‘tkazilgan va u qanday natija bergan? [1][4][7]

Oldingi yillardagi suratlar va tibbiy hujjatlar o‘zgarishlarni solishtirishga yordam beradi. Bola singan bo‘lsa, eski rentgen tasvirlarini ham olib keling.

Jismoniy ko‘rik

Bo‘y, vazn va tana proporsiyalari. Bo‘y yosh me’yorlari grafigi va oldingi o‘lchovlar bilan solishtiriladi. Faqat hozirgi bo‘yi emas, o‘sish tezligi ham muhim. Vazn bo‘y va yosh bilan birga baholanadi. [1][5]

Oyoqlarning holati. Bola tik turadi, tizzalar yozilgan, oyoqlar zo‘rlamasdan tabiiy holatda bo‘ladi. Tizza kosachalari oldinga qarashi kerak. Sonlar ichkariga burilsa, oyoqlar haqiqatdagidan ko‘proq X-simon ko‘rinishi mumkin. Shu sababli shifokor faqat oyoq panjalariga emas, tizza kosachalarining yo‘nalishiga ham qaraydi. [1][13]

Oyoqlarning burilishi X-simon ko‘rinishni kuchaytirishi mumkin

To‘piqlar orasidagi masofa. Tizzalar yozilgan, kosachalar oldinga qaragan va tizzalar yengil tekkizilgan holatda ichki to‘piqlar orasidagi masofa o‘lchanadi. Oyoq kiyim uchlari orasidagi masofa o‘lchanmaydi. Oyoqlarni kuch bilan siqmang. [1]

Ba’zi yo‘llanma mezonlarida 8 sm ko‘rsatkichi uchraydi. Masalan, Avstraliyaning bir sog‘liqni saqlash xizmati 8 yosh va undan katta bolada saqlanib qolgan valgus bilan birga 8 sm dan ortiq masofani mutaxassisga yuborish mezoni sifatida keltiradi. Bu mutaxassis ko‘rigi uchun sabab, mustaqil tashxis yoki operatsiyaga ko‘rsatma emas. [5][6]

Shifokor oyoqlar uzunligini, son, tizza va to‘piq bo‘g‘imlari harakatini, son va boldirlarning burilishini ham tekshiradi. Suyak bo‘rtmalari gumon qilinsa, tegishli soha ko‘rikdan o‘tkaziladi. Maxsus testlar zaruratga ko‘ra bajariladi. [1][7]

Yurishni kuzatish

Shifokor tizza kosachalari va panjalar qaysi tomonga qaraganini, bola ikkala oyog‘idan teng foydalanishini va tayanish paytida tizzaning qanday harakatlanishini kuzatadi. Yurishni baholash tik turgandagi ko‘rikni to‘ldiradi: tashqi ko‘rinishi o‘xshash oyoqlar turlicha ishlashi mumkin. [7]

Rentgen tekshiruvi

Qachon kerak. Yoshga xos odatiy holat bo‘lib, shikoyatlar bo‘lmasa, ko‘pincha jismoniy ko‘rik yetarli. Assimmetriya, qiyshayishning kuchayishi yoki yaqqol deformatsiyada ortoped rentgen buyurishi mumkin. [4][7]

Qanday olinadi. Oyoq o‘qini baholash uchun bola tik turgan holatda ikki oyoqning to‘liq tasviri — chanoq-son bo‘g‘imlaridan to‘piqqacha olinadi. Faqat tizza rentgeni umumiy holatni ko‘rsatmaydi. Tizza kosachalari oldinga qarashi kerak. [7]

Rentgen tasvirida shifokor quyidagilarni baholaydi:

1. Chanoq-son bo‘g‘imi markazidan to‘piq markazigacha o‘tgan mexanik o‘q qayerdan o‘tadi.
2. Qiyshayish son suyagidami, katta boldir suyagidami yoki ikkalasidami.
3. O‘sish zonalari qanday ko‘rinadi va suyak kasalligi belgisi bormi. [7]

Qo‘shimcha tekshiruvlar

Tahlil va genetik tekshiruvlar faqat muayyan kasallik gumon qilinganda buyuriladi. Raxit ehtimolida mineral almashinuvi tekshiriladi; buyrak kasalligida nefrolog qatnashadi. Bo‘y o‘sishining sustligi, tana proporsiyalarining o‘ziga xosligi va bir necha suyak deformatsiyasi birga bo‘lsa, genetik shifokor ko‘rigi kerak bo‘lishi mumkin. Odatdagi yoshga xos valgusda bu tekshiruvlar shart emas. [4][10][19]

Mutaxassisga yuborish uchun ko‘rsatmalar

Oyoqlarda yaqqol assimmetriya, kuchayib borayotgan deformatsiya, og‘riq, oqsoqlanish, yurish cheklanishi, sinishdan keyingi o‘zgarish yoki maktab yoshidagi bolada saqlanib qolgan yaqqol valgus bo‘lsa, bolalar ortopediga murojaat qiling. Past bo‘y boshqa suyak o‘zgarishlari bilan birga kelsa ham tekshiruv zarur. [5]

• Endokrinolog: mineral almashinuvi buzilishi yoki raxitning ayrim turlarida.
• Nefrolog: buyrak kasalligi va u bilan bog‘liq suyak o‘zgarishlarida.
• Genetik shifokor: irsiy skelet kasalligi gumon qilinganda.
• Revmatolog: bo‘g‘im uzoq vaqt shishib turishi yoki ertalab qotishish kabi yallig‘lanish belgilarida. [7][10][15][16][17][18][19]

Bola to‘satdan oyog‘iga tura olmasa, kuchli og‘riq, issiq shishgan bo‘g‘im yoki isitma paydo bo‘lsa, shoshilinch tibbiy yordam kerak. Rejali qabulni kutmang. [8]

Davolash

Davolash sababi, deformatsiya darajasi, bolaning shikoyatlari va qolgan o‘sish imkoniyatiga bog‘liq. Yoshga xos holatda kuzatish yetarli; o‘sish zonasi shikastlangan yoki suyak kasalligi bo‘lsa, boshqa yondashuv kerak.

X-simon oyoq operatsiya kerak degani emas. «O‘n yoshgacha hech narsa qilinmaydi» degan umumiy qoida ham yo‘q. Patologik sabab bo‘lsa, tekshiruv vaqti muhim. [4][6][7]

Fiziologik valgus

Kuzatish shifokor bolani baholab, hozircha faol davolash kerak bo‘lgan belgilarni topmaganini anglatadi. O‘zgarishlarni solishtirish uchun ko‘rik va bir xil holatda olingan suratlar qo‘llanishi mumkin. Keyingi ko‘rik muddatini shifokor belgilaydi; tinch holatda bu 6–12 oy bo‘lishi mumkin. Yangi shikoyatlar bo‘lsa, ertaroq murojaat qilinadi. [5]

Maxsus poyabzal, taglik va mashqlar fiziologik valgusda suyak shaklini to‘g‘rilamaydi. Mashqlar boshqa funksional muammo uchun berilishi mumkin, lekin ular suyak o‘qini o‘zgartirmaydi. [4][7]

Saqlanib qolgan deformatsiya: qachon operatsiya muhokama qilinadi

Operatsiya oyoq o‘qi ancha buzilganda, ayniqsa og‘riq yoki faollik cheklanishi bo‘lsa, ko‘rib chiqiladi. To‘piqlar orasidagi masofaning o‘zi yetarli mezon emas. O‘n yosh ham majburiy chegara emas: ayrim kasalliklarda o‘sish zonalari hali faol paytda ertaroq tuzatish zarur bo‘lishi mumkin. [6]

Boshqariladigan o‘sish

Bola suyaklari o‘sish zonalari hisobiga uzayadi. Jarroh plastina va vintlar yordamida o‘sish zonasining bir tomonini vaqtincha sekinlashtirishi mumkin. Ikkinchi tomoni o‘sishda davom etadi va suyak burchagi asta o‘zgaradi. Bu boshqariladigan o‘sish deb ataladi. [11][14]

Bu usul darhol natija bermaydi va hammaga mos kelmaydi. Operatsiyadan oldin faqat bolaning yoshi emas, qancha o‘sish zaxirasi qolgani ham baholanadi. 2025-yilgi xalqaro konsensusda idiopatik valgus uchun boshqariladigan o‘sish muhokama qilinganda kamida ikki yillik qolgan o‘sish mezoni kelishilgan. Yakuniy qaror har bir bola uchun alohida qabul qilinadi. [6]

Nazoratni davom ettirish nega muhim: rentgen tasvirlari

Tuzatishdan keyin deformatsiya qaytishi mumkin. Implantat kerakli vaqtdan ortiq qolsa, oyoq qarama-qarshi tomonga haddan tashqari to‘g‘rilanishi ehtimoli bor. Shu sababli nazorat ko‘riklari davolashning muhim qismidir. [14]

Osteotomiya

Osteotomiya — jarroh suyakni kesib, yo‘nalishini o‘zgartiradigan va zarurat bo‘lsa mahkamlaydigan operatsiya. Qolgan o‘sish bilan deformatsiyani yetarli tuzatib bo‘lmasa yoki qiyshayish turi boshqa usulni talab qilsa, u ko‘rib chiqiladi. Tiklanish muddati va oyoqqa tushadigan yuklama operatsiya hajmiga bog‘liq. [7]

Patologik valgus

Metafiz sinishidan keyin. Kozen fenomenida ayrim bolalarda valgus o‘sish davomida kamayadi. Saqlanib qolsa, kuchaysa yoki harakatga xalaqit bersa, tuzatish muhokama qilinadi. «Besh yoshgacha kuzatish, undan keyin operatsiya» degan umumiy qoida yo‘q. [9]

O‘sish zonasi shikastlanganda. Shifokor o‘sish zonasining qaysi qismi zararlangani va qancha o‘sish qolgani haqida xulosa qiladi. Ayrim hollarda suyak ko‘prigini olib tashlash, boshqariladigan o‘sish yoki osteotomiya kerak bo‘lishi mumkin. [7]

Modda almashinuvi kasalliklarida. Avval asosiy kasallik davolanadi yoki barqarorlashtiriladi. Raxit davolangach yoki buyrak holati nazoratga olingach, oyoq o‘qi va ortopedik tuzatish zarurati qayta baholanadi. [10][19]

Prognoz va uzoq muddatli oqibatlar

Yoshga xos valgusda prognoz yaxshi: bola o‘sgani sari oyoqlar shakli o‘zgaradi va maxsus davolash kerak bo‘lmaydi. Saqlanib qolgan yoki boshqa kasallik bilan bog‘liq deformatsiyaning prognozi uning sababi va darajasiga bog‘liq. Yaqqol o‘q buzilishi tizzadagi yuk taqsimotiga ta’sir qilishi mumkin; buni odatiy yoshga xos X-simon holatdan farqlash kerak. [1][4]

Yaqqol patologik deformatsiyada tizzaning tashqi qismiga yuk ortishi va tizza kosachasi harakati buzilishi mumkin. Og‘riq yoki beqarorlik kuzatilishi ehtimoli bor. Oyoq o‘qining sezilarli buzilishi bo‘g‘imning keyinchalik yeyilish xavfini oshirishi mumkin, ammo X-simon oyoqli har bir maktabgacha yoshdagi bolada kelajakda artroz bo‘ladi degani emas. [1][7]

Amaliy tavsiyalar

Nima qilish kerak

• Oyoq shaklini bolaning yoshi, bo‘yi, shikoyatlari va vaqt davomida yuz bergan o‘zgarishlar bilan birga baholang.
• Ikkala oyoqni o‘zaro solishtiring.
• Assimmetriya, og‘riq, oqsoqlanish yoki qiyshayish kuchayganda ortopedga murojaat qiling.
• O‘sish zonasi jarohatidan keyin va boshqariladigan o‘sish davrida belgilangan ko‘riklarga boring. [4][5][6][7][14]

Nima qilmaslik kerak

• Har qanday X-simon holatni raxit deb qabul qilmang.
• Fiziologik valgusni to‘g‘rilash uchun o‘zboshimchalik bilan taglik yoki maxsus poyabzal olmang.
• Operatsiya zaruratini bitta o‘lchovga qarab hal qilmang.
• Xavotirli belgilar paydo bo‘lsa, ma’lum yoshgacha kutmang. [4][5][6][10]

O‘lchov raqamlari nimani anglatadi

To‘piqlar orasidagi 8 sm muayyan yoshda mutaxassisga yuborish uchun mezon bo‘lishi mumkin; bu barcha bolalar uchun tashxis chegarasi emas. Bo‘y 3-persentildan past bo‘lsa, shu yosh va jinsdagi 100 bolaning taxminan 97 nafari balandroq bo‘ladi. Bu o‘sishni baholash uchun sabab, mustaqil tashxis emas. O‘n yosh operatsiya boshlanadigan majburiy yosh hisoblanmaydi. [5][6]