Qisqacha
Kichik bolada oyoqlarning O-simon ko‘rinishi ota-onani tez-tez xavotirga soladi. Lekin “oyoqlar g‘ildirakdek” ko‘rinishi har doim kasallik degani emas. Hayotning birinchi yillarida oyoq o‘qi asta-sekin o‘zgaradi: bola oyoqlarini keng qo‘yishi, tizzalar bir-biridan uzoqroq turishi, yurishi beqaror bo‘lishi mumkin.
Muhim savol: bolaning yoshi nechada, holat ikki tomonda bir xilmi, vaqt o‘tishi bilan kamaymoqdami yoki kuchaymoqdami, og‘riq yoki oqsoqlanish bormi?
Agar bola 2 yoshdan kichik bo‘lsa, O-simonlik simmetrik bo‘lsa, og‘riq, oqsoqlanish va yomonlashish bo‘lmasa, ko‘pincha bu fiziologik yoshga xos holat bo‘lishi mumkin. Bunday holat odatda dinamikada kuzatiladi.
Agar deformatsiya bir tomonlama bo‘lsa, 2 yoshdan keyin kuchaysa, 2,5-3 yoshdan keyin saqlansa, og‘riq, oqsoqlanish, past bo‘y, ortiqcha vazn yoki raxit belgilari bilan birga bo‘lsa, bolani bolalar ortopedi ko‘rishi kerak.
Oyoq o‘qining normal rivojlanishi
Bolaning oyoq o‘qi birinchi yillarda bosqichma-bosqich o‘zgaradi. Buni tushunish fiziologik holatni patologiyadan ajratish uchun muhim.
Soddalashtirilgan ketma-ketlik:
- tug‘ilganda va birinchi oylarda oyoqlar odatda biroz O-simon bo‘ladi;
- 0-18 oyda bu holat saqlanishi va bola yura boshlaganda ko‘proq ko‘rinishi mumkin;
- 18-24 oyda o‘q neytral holatga yaqinlashadi;
- 2-4 yoshda ayrim bolalarda fiziologik X-simon faza paydo bo‘ladi;
- 4-7 yoshda bu X-simonlik asta-sekin kamayadi;
- taxminan 7 yoshda oyoq o‘qi kattalarnikiga yaqinlashadi.
Shuning uchun bola oyoqlari har bir yoshda kattalarnikidek mutlaqo “to‘g‘ri” bo‘lishi shart emas. Muhimi - holat yoshga mos bo‘lishi, simmetrik bo‘lishi va vaqt o‘tishi bilan yomonlashmasligi.
O-simon deformatsiya nima
O-simon deformatsiyada to‘piqlar yoki oyoqlar yaqin qo‘yilganda tizzalar bir-biridan uzoq turadi. Tibbiy atama - genu varum, ya’ni tizzalarning varus holati.
Tashqi ko‘rinish va haqiqiy patologik deformatsiya bir xil narsa emas. Ba’zan oyoqlar yoshga xos shakl tufayli shunday ko‘rinadi. Ba’zan panjalarning ichkariga yoki tashqariga burilishi, boldir torsiyasi, bolaning keng yurishi yoki noto‘g‘ri burchakdan olingan rasm holatni kuchaytirib ko‘rsatadi.
Shuning uchun shifokor faqat “O bormi yoki yo‘qmi” demaydi. U bolaning yoshini, simmetriyani, yurishini, bo‘y va vaznini, deformatsiya qayerdan kelayotganini va rentgen kerakmi-yo‘qligini baholaydi.
Nega kichik bolalarda oyoqlar O-simon ko‘rinadi
Yangi tug‘ilgan bola va emizikli yoshdagi bolaning oyoqlari kattalarnikiga o‘xshamaydi. Bola ona qornida uzoq vaqt bukilgan holatda bo‘lgan. Tug‘ilgandan keyin suyaklar, bo‘g‘imlar va yumshoq to‘qimalar o‘sish va yuklamaga asta-sekin moslashadi.
Bola turishni va yurishni boshlaganda ota-ona oyoqlarni birinchi marta tana og‘irligi ostida ko‘radi. Shu davrda yoshga xos O-simonlik ko‘proq ko‘zga tashlanishi mumkin.
Fiziologik O-simon holat odatda:
- ikki tomonda taxminan bir xil bo‘ladi;
- chaqaloqlik va erta bolalik davrida ko‘rinadi;
- og‘riq bermaydi;
- doimiy oqsoqlanish chaqirmaydi;
- bola ulg‘aygan sari kamayadi;
- 18-24 oylarga borib odatda kamroq seziladi;
- taxminan 2 yoshda oyoq o‘qi nisbatan to‘g‘rilanadi.
Keyin ba’zi bolalarda tizzalarning yengil X-simon fazasi paydo bo‘lishi mumkin. Bu maqola X-simon oyoqlar haqida emas, lekin umumiy tamoyil muhim: bolada oyoq o‘qi darrov kattalarnikidek bo‘lishi shart emas.
Qachon bu norma bo‘lishi mumkin
Yoshga xos holat ehtimoli ko‘proq, agar:
- bola 2 yoshdan kichik bo‘lsa;
- deformatsiya simmetrik bo‘lsa;
- bola yoshiga mos o‘sib rivojlansa;
- og‘riq bo‘lmasa;
- shish, qizarish yoki isitma bo‘lmasa;
- bola oyog‘iga bosishdan bosh tortmasa;
- aniq oqsoqlanish bo‘lmasa;
- deformatsiya kuchaymasa;
- vaqt o‘tishi bilan kamayib borsa.
Bunday vaziyatlarda ko‘pincha dinamik kuzatuv yetarli bo‘ladi: shifokor ko‘rigi, bir xil holatda olingan fotosuratlar va o‘zgarishlarni baholash.
Qizil bayroqlar
Bolalar ortopediga murojaat qilish kerak, agar:
- deformatsiya kuchli va kuchayib borayotgan bo‘lsa;
- O-simonlik 2,5-3 yoshdan keyin saqlansa;
- bir oyoq ikkinchisidan ko‘proq qiyshaygan bo‘lsa;
- deformatsiya bir tomonlama bo‘lsa;
- yurishda tizza tashqariga “ketib qolayotgandek” ko‘rinsa;
- bola oqsasa;
- og‘riq bo‘lsa;
- bola tez charchasa yoki o‘yinlardan qochsa;
- past bo‘y yoki tana nisbatlarining buzilishi bo‘lsa;
- ortiqcha vazn va deformatsiyaning kuchayishi bo‘lsa;
- raxit yoki suyak almashinuvi buzilishi belgilari bo‘lsa;
- deformatsiya jarohat, infeksiya yoki operatsiyadan keyin paydo bo‘lsa.
Qizil bayroq operatsiya degani emas. Bu bolaning ko‘rilishi va sabab aniqlanishi kerak degani.
Muhim sabablar
Fiziologik O-simon holat
Bu kichik bolalarda eng ko‘p uchraydigan sabab. Agar holat yoshga mos, simmetrik va vaqt o‘tishi bilan kamayadigan bo‘lsa, odatda kasallik hisoblanmaydi.
“Suyakni to‘g‘rilaydigan” qattiq ortopedik poyabzal, oyoqlarni bog‘lash, majburiy mashqlar yoki agressiv massaj kerak emas.
Blount kasalligi
Blount kasalligi - katta boldir suyagining yuqori ichki o‘sish zonasida o‘sish buzilishi. Natijada boldir asta-sekin varusga ketadi.
Ko‘proq e’tibor talab qiladigan holatlar:
- boldirning aniq qiyshayishi;
- yurish boshlangandan keyin kuchayish;
- asimmetriya;
- ortiqcha vazn;
- yuqori yuklama bilan erta yurish;
- qadam tashlaganda tizzaning tashqariga ketishi;
- 2 yoshdan keyin saqlanish yoki kuchayish.
Bu holatni faqat rasmga qarab fiziologik O-simonlikdan ishonchli ajratish qiyin. Ba’zan oyoqlarni tik turgan holatda rentgen qilish kerak bo‘ladi.
Raxit va suyak almashinuvi kasalliklari
O-simon deformatsiya raxit yoki suyak mineralizatsiyasi buzilishlari bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Bunda muammo faqat oyoq shaklida emas: suyak yuklama ostida oson deformatsiyalanadi.
E’tibor berish kerak bo‘lgan belgilar:
- o‘sishning sekinlashishi;
- suyak og‘rig‘i;
- mushak kuchsizligi;
- ko‘krak qafasi deformatsiyasi;
- bilak yoki qovurg‘a sohasining kengayishi;
- tish chiqishining kechikishi;
- vitamin D yoki kalsiy yetishmovchiligi xavfi;
- ichak, buyrak yoki jigar kasalliklari.
Bunday vaziyatda vitamin Dning yuqori dozalarini mustaqil berish to‘g‘ri emas. Ko‘rik, tahlillar va sababni davolash kerak.
Kam uchraydigan sabablar
Agar O-simonlik past bo‘y, tana nomutanosibligi, tez-tez suyak sinishi, oilaviy suyak kasalliklari yoki boshqa deformatsiyalar bilan birga bo‘lsa, boshqa sabablarni ham o‘ylash kerak: skelet displaziyalari, o‘sish zonasining shikastlanishi, jarohatdan keyingi deformatsiya, infeksiya, fibroz displaziya, Ollier kasalligi va boshqa holatlar.
Qachon rentgen kerak
O-simon oyoqli har bir bolaga rentgen kerak emas.
Agar bola 2 yoshdan kichik bo‘lsa, deformatsiya simmetrik va o‘rtacha bo‘lsa, kamayib borsa, og‘riq va oqsoqlanish bo‘lmasa, shifokor rentgensiz kuzatuvni tanlashi mumkin.
Rentgen ko‘proq kerak bo‘ladi, agar:
- bola 2-2,5 yoshdan katta bo‘lsa va deformatsiya saqlansa yoki kuchaysa;
- asimmetriya bo‘lsa;
- Blount kasalligiga shubha bo‘lsa;
- oqsoqlanish yoki tizza beqarorligi bo‘lsa;
- deformatsiya aniq bo‘lsa;
- past bo‘y yoki tizimli suyak kasalligiga shubha bo‘lsa;
- ortopedik davolash rejalashtirilsa.
Oyoq o‘qini baholash uchun ko‘pincha son-chanoq, tizza va to‘piq bo‘g‘imlari bir tasvirga tushadigan tik turgan holatdagi butun oyoq rentgeni kerak bo‘ladi. Bunday suratda tizza qopqoqlari oldinga qaragan bo‘lishi muhim; oyoqlar noto‘g‘ri burilgan bo‘lsa, haqiqiy o‘q noto‘g‘ri baholanishi mumkin.
Rentgenda shifokor umumiy mexanik o‘qni, son-boldir burchagini, o‘sish zonalari holatini, Blount kasalligi va raxit belgilarini baholaydi. Muhim ko‘rsatkichlardan biri katta boldir suyagining metafizar-diafizar burchagidir: 11 darajagacha bo‘lgan qiymatlar ko‘proq fiziologik variantga mos keladi, 16 darajadan yuqori qiymatlar Blount kasalligiga shubhani oshiradi. Bu burchakni ota-onalar rasmga qarab mustaqil o‘lchamasligi kerak; baholash surat sifati, yosh va klinik holatga bog‘liq.
Ota-onalar uchun asosiy xulosa
Kichik bolada O-simon oyoqlar ko‘pincha yoshga xos variant bo‘lishi mumkin. Lekin yosh va dinamikani baholash juda muhim.
- 2 yoshgacha simmetrik O-simonlik ko‘pincha fiziologik bo‘ladi;
- 2-2,5 yoshdan keyin u kamayishi kerak;
- asimmetriya, og‘riq, oqsoqlanish va kuchayish norma emas;
- rentgen hammaga emas, ko‘rsatma bo‘lsa kerak;
- poyabzal va massaj suyakni “to‘g‘rilamaydi”;
- shubha bo‘lsa, bolani bolalar ortopediga ko‘rsatish yaxshiroq.
Manbalar
- Brooks WC, Gross RH. Genu Varum in Children: Diagnosis and Treatment. Journal of the American Academy of Orthopaedic Surgeons. 1995;3(6):326-335. DOI: https://doi.org/10.5435/00124635-199511000-00003
- Salenius P, Vankka E. The development of the tibiofemoral angle in children. Journal of Bone and Joint Surgery American Volume. 1975;57(2):259-261.
- Sabharwal S, Zhao C. The hip-knee-ankle angle in children: reference values based on a full-length standing radiograph. Journal of Bone and Joint Surgery American Volume. 2009;91(10):2461-2468. DOI: https://doi.org/10.2106/JBJS.I.00015
- Tinley P, Stokes S. Blount Disease. StatPearls. NCBI Bookshelf. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK560923/
- Munns CF, Shaw N, Kiely M, et al. Global Consensus Recommendations on Prevention and Management of Nutritional Rickets. Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism. 2016;101(2):394-415. DOI: https://doi.org/10.1210/jc.2015-2175
- Journeau P. Update on guided growth concepts around the knee in children. Orthopaedics and Traumatology: Surgery and Research. 2020;106(1S):S171-S180. PMID: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31669550/