DSP bo‘lgan bolaga nima uchun bolalar ortopedi kerak?

Qisqacha

Bolalar serebral falaji ko‘pincha “nevrologik tashxis” deb qabul qilinadi. Bu to‘g‘ri, lekin to‘liq emas. Miya shikastlanishi odatda progressiv bo‘lmaydi, ammo uning oqibatlari har kuni mushaklar, bo‘g‘imlar, suyaklar, oyoqlar, umurtqa, o‘tirish, yurish, parvarish va og‘riqda namoyon bo‘ladi. Shuning uchun DSP bo‘lgan bolaga nafaqat nevrolog va reabilitolog, balki bolalar ortopedi ham kerak.

Ortoped faqat “operatsiyadan oldin” kerak emas. Uning asosiy vazifasi og‘ir deformatsiyani kutish emas, balki xavfni erta ko‘rish, funksiyani saqlash, og‘riqni kamaytirish, ortezlarni baholash, chanoq-son bo‘g‘imlari, oyoq, kontraktura, umurtqa va davolash vaqtini to‘g‘ri tanlashda yordam berishdir.

Nima uchun bu DSPda muhim

DSPda asosiy muammo asab tizimida: miya harakat, mushak tonusi, muvozanat va tana holatini boshqacha boshqaradi. Ammo bola o‘sadi, qo‘l-oyoqlar uzayadi, tana vazni ortadi, yuklama o‘zgaradi. Mushaklar va paylar har doim ham o‘sishga yetib moslashmaydi.

Shu sababli ikkilamchi ortopedik muammolar asta-sekin paydo bo‘lishi mumkin:

• bo‘g‘im harakati cheklanishi;
• mushak va paylarning qisqarishi;
• ekvinus, ya’ni oyoq uchida yurish;
• oyoq deformatsiyasi;
• tizzalarning bukilgan holati;
• chanoq-son bo‘g‘imi muammolari;
• son boshchasining siljishi yoki chiqishi;
• o‘tirishning buzilishi;
• tos qiyshayishi;
• skolioz;
• og‘riq;
• kiyinish, gigiyena va parvarish qiyinlashishi.

Muhim fikr: miya shikastlanishi odatda progressiv emas, lekin ortopedik oqibatlar nazoratsiz qolsa progressiv bo‘lishi mumkin. Tashxis o‘zgarmasligi mumkin, ammo bolaning yurishi, o‘tirishi, ortezga chidashi yoki parvarishi yomonlashishi mumkin.

Ortoped nevrolog o‘rnini bosmaydi

Har bir mutaxassisning vazifasi bor.

Nevrolog rivojlanish, tonus, epilepsiya, qo‘shimcha nevrologik muammolar va tekshiruvlarni baholaydi. Reabilitolog va reabilitatsiya jamoasi funksional maqsadlar, mashqlar, pozitsiyalash va texnik vositalarni rejalashtiradi. Ortezchi ortezni tayyorlaydi va moslaydi.

Bolalar ortopedi esa tayanch-harakat tizimi oqibatlari bilan shug‘ullanadi: bo‘g‘imlar, deformatsiyalar, kontrakturalar, og‘riq, rentgen, ortez, yurish tahlili va operatsiya ko‘rsatmalari. Eng yaxshi holat - bu alohida-alohida maslahatlar emas, balki umumiy maqsadga ega jamoa.

Maqsad “DSPni ortopediya bilan davolash” emas. Maqsad - bolaning imkoniyatlari doirasida hayotini imkon qadar faol, qulay va xavfsiz qilish.

Ortoped qabulda nimani tekshiradi

Ko‘rik yosh, harakat darajasi, shikoyat va oilaning maqsadlariga bog‘liq. Ammo odatda bir nechta yo‘nalish tekshiriladi.

Birinchi yo‘nalish - chanoq-son bo‘g‘imlari. Shifokor sonni chetga ochish, simmetriya, og‘riq, parvarishdagi qiyinchilik, tos holati va rentgen zaruratini baholaydi.

Ikkinchi yo‘nalish - bo‘g‘im harakati. Tizza to‘liq yoziladimi? To‘piq qanday harakat qiladi? Boldir, son orqa guruhi yoki sonni yaqinlashtiruvchi mushaklar qisqarganmi?

Uchinchi yo‘nalish - oyoq. Oyoq holati moslashuvchanmi yoki qotib qolgan deformatsiya bormi, og‘riq, ishqalanish, poyabzal muammosi va tayanchga ta’sir bormi - shular muhim.

To‘rtinchi yo‘nalish - o‘tirish, turish va yurish. Yuradigan bola uchun muvozanat, vazn o‘tkazish, tizza, oyoq va tos holati baholanadi. Mustaqil yurmaydigan bola uchun esa o‘tirish, simmetriya, qulaylik va parvarish ham juda muhim.

Beshinchi yo‘nalish - ortezlar va texnik vositalar. Ortezning maqsadi bo‘lishi kerak. Agar u ishqalasa, noqulay bo‘lsa yoki vazifasini bajarmasa, uni qayta ko‘rib chiqish kerak.

Chanoq-son bo‘g‘imlari: nima uchun og‘riqni kutmaslik kerak

DSPda chanoq-son bo‘g‘imlari eng muhim kuzatuv yo‘nalishlaridan biridir. Ba’zi bolalarda son boshchasi sekin-asta chanoq kosasidan siljiydi. Bu jarayon uzoq vaqt aniq og‘riqsiz kechishi mumkin, ayniqsa bola shikoyatini aniq ayta olmasa.

Xavf harakat darajasiga bog‘liq: mustaqil harakat qanchalik cheklangan bo‘lsa, chanoq-son muammolari xavfi shunchalik yuqori bo‘ladi. Shuning uchun tavsiyalarda yosh, GMFCS darajasi, klinik ko‘rik va rentgen hisobga olinadi.

AACPDM chanoq-son kuzatuvini son siljishining erta belgilarini ko‘rish uchun muntazam klinik va rentgenologik nazorat deb ta’riflaydi. Muhim ko‘rsatkichlardan biri migration percentage hisoblanadi. U oshsa, bolani bolalar ortopedi baholashi kerak.

Oila uchun sodda ma’no shunday: DSPda chanoq rentgeni ba’zan “og‘ridi” degani uchun emas, muammoni og‘riqdan oldin ko‘rish uchun kerak.

Kontrakturalar

Spastiklik, zaiflik va harakat nazoratining buzilishi dastlab dinamik bo‘lishi mumkin: bola bo‘shashsa harakat yaxshi, tortishsa yomon. Vaqt o‘tishi bilan yumshoq to‘qimalar qisqarib, harakat cheklanishi qotib qoladi. Bu kontraktura.

Kontraktura muhim, chunki u funksiyani o‘zgartiradi. Bola oyoqni yomon qo‘yishi, tizzani yoki to‘piqni to‘liq harakatlantira olmasligi, o‘tirish, parvarish yoki ortez kiyish qiyinlashishi mumkin.

Ortoped nima ustunligini aniqlashga harakat qiladi:

• dinamik tonus;
• qotib qolgan qisqarish;
• suyak deformatsiyasi;
• zaiflik;
• og‘riq;
• mos kelmagan ortez;
• bir nechta sababning birikishi.

Taktika shunga bog‘liq: reabilitatsiya, ortez, botulinoterapiya, kuzatuv yoki operatsiya.

Oyoq va ekvinus

Eng ko‘p eshitiladigan ibora: “Bola oyoq uchida yuradi”. DSPda bu ekvinus, boldir mushaklari tonusi, axill payi qisqarishi, mushak zaifligi yoki odatiy harakat stereotipi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.

Hamma “oyoq uchida yurish” bir xil emas. Bir bolaga ortez va mashq yetarli bo‘lishi mumkin, boshqasida muammo qotib qolgan bo‘ladi, uchinchisida esa sabab tizza, son yoki tosdan boshlanadi.

Shuning uchun ortoped faqat oyoqni emas, butun oyoq-qo‘l zanjiri va yurishni baholaydi.

Yurish va charchash

Bola o‘sgani sari yurish o‘zgarishi mumkin. Avval tezroq yurgan bola ko‘proq charchashi, tizzalarni ko‘proq bukishi, ko‘proq yiqilishi yoki qisqa masofa yurishi mumkin.

Sabab zaiflik, kontraktura, suyak deformatsiyasi, og‘riq, mos kelmagan ortez, tana vazni, o‘sish sakrashi yoki noto‘g‘ri reabilitatsiya maqsadi bo‘lishi mumkin.

Ortopedik baholash “yomon yuradi” deyish uchun emas. U mexanizmni tushunish uchun kerak. Agar yurishni yaxshilash uchun operatsiya ko‘rib chiqilsa, funksional baholash va imkon bo‘lsa instrumental yurish tahlili muhim.

Umurtqa, o‘tirish va parvarish

Harakati kuchli cheklangan bolalarda ortopedik maqsad ko‘pincha yurish emas, balki o‘tirish, qulaylik, parvarish va og‘riqning oldini olishdir.

Muhim savollar:

• bola simmetrik o‘tiradimi;
• tos qiyshayadimi;
• umurtqa qiyshayishi ortyaptimi;
• ovqatlantirish, kiyintirish, yuvintirish osonmi;
• holatni o‘zgartirganda og‘riq bormi;
• aravacha mosmi;
• teri shikastlanishi xavfi bormi.

Ortoped “rasmda chiroyli holat” uchun emas, xavfsizlik, qulaylik va parvarishni yaxshilash uchun ishlaydi.

Ortezlar

Ortez jazo emas va “yomon belgi” ham emas. Bu vosita. Ammo har bir vositaning maqsadi bo‘lishi kerak.

Ortez yordam berishi mumkin:

• oyoq holatini yaxshilash;
• barqarorlikni oshirish;
• yurish energiya sarfini kamaytirish;
• kontraktura rivojlanishini sekinlashtirish;
• turish yoki yurishni xavfsiz qilish;
• teri va bo‘g‘imlarni himoya qilish;
• parvarishni osonlashtirish.

Lekin ortez maqsadsiz tanlansa yoki o‘lchami mos kelmasa, u noqulaylik va ishqalanish berishi mumkin. Shuning uchun ortezlar muntazam qayta ko‘riladi.

Reabilitatsiya va ortopediya birga ishlashi kerak

Oila qarama-qarshi tavsiyalar orasida qolmasligi kerak. Eng yaxshisi maqsad aniq bo‘lishi:

• og‘riqni kamaytirish;
• harakat hajmini saqlash;
• o‘tirishni yaxshilash;
• yurishni xavfsiz qilish;
• parvarishni yengillashtirish;
• son bo‘g‘imi siljishini o‘tkazib yubormaslik;
• ortez yoki operatsiyaga tayyorlash;
• bolaning oila, maktab va o‘yindagi ishtirokini saqlash.

Ortoped jismoniy cheklanishni real hayotdagi maqsad bilan bog‘laydi.

Qachon operatsiya muhokama qilinadi

Operatsiya hamma bolaga kerak emas. U reabilitatsiya “muvaffaqiyatsiz bo‘ldi” degani ham emas. Bu aniq muammo va aniq maqsad bo‘lganda ishlatiladigan vositalardan biri.

Operatsiya quyidagi hollarda muhokama qilinishi mumkin:

• chanoq-son bo‘g‘imi siljishi kuchaysa;
• deformatsiya og‘riqli bo‘lsa;
• kontraktura qotib qolgan bo‘lsa;
• oyoq deformatsiyasi kuchli bo‘lsa;
• parvarish va gigiyena qiyinlashsa;
• o‘tirish yoki yurish jiddiy buzilsa;
• umurtqa deformatsiyasi rivojlansa.

Yuradigan bolalarda butun yurish mexanikasi baholanishi kerak, faqat bitta mushak yoki bitta pay emas. Operatsiya mavzusi alohida katta maqola talab qiladi.

Yosh o‘zgargan sari nima o‘zgaradi

Kichik yoshda ortoped xavf, bo‘g‘im harakati, o‘tirish, turish, birinchi ortezlar va chanoq-son kuzatuvini baholaydi.

Maktabgacha yoshda ekvinus, oyoq deformatsiyasi, yurish va ortez muammolari aniqroq ko‘rinadi.

Maktab yoshida charchash, yurish masofasi, og‘riq, zinapoya, poyabzal, kontraktura va maktabdagi ishtirok muhimroq bo‘ladi.

O‘smirlikda o‘sish, vazn, og‘riq, o‘tirish, umurtqa, mustaqillik va kattalar tizimiga o‘tish masalalari ko‘payadi.

Qachon rejadan oldin murojaat qilish kerak

Quyidagi holatlarda ortopedga oldinroq murojaat qilish kerak:

• og‘riq paydo bo‘ldi;
• yurish yomonlashdi;
• yiqilish ko‘paydi;
• o‘tirish qiyinlashdi;
• sonlar kamroq ochiladi;
• ortez ishqalaydi;
• poyabzal tez deformatsiyalanadi;
• deformatsiya kuchaydi;
• parvarish qiyinlashdi;
• bola turish yoki yurishdan bosh tortadi;
• o‘sish, kasallik, gips yoki operatsiyadan keyin holat o‘zgardi.

Har bir belgi katta muammo degani emas. Ammo tizimni qayta baholash kerakligini bildiradi.

Qabulga nima olib kelish kerak

Foydali bo‘ladi:

• oldingi xulosalar;
• MRT natijalari, agar bor bo‘lsa;
• chanoq yoki umurtqa rentgeni;
• dorilar va muolajalar ro‘yxati;
• ortezlar;
• odatiy poyabzal;
• yurish, o‘tirish yoki asosiy muammo videosi;
• oilaning aniq savollari.

Video yordam beradi, lekin yuzma-yuz ko‘rik o‘rnini bosmaydi.

Ortoped nimani va’da qilmasligi kerak

Ortoped DSPni “yo‘q qilib” bera olmaydi. U ideal yurishni kafolatlamasligi, maqsadsiz ortez buyurmasligi yoki maqsadsiz operatsiya taklif qilmasligi kerak.

Yaxshi ortopedik yordam odatda tinch va aniq bo‘ladi:

• hozir nima xalaqit beryapti;
• nima yomonlashishi mumkin;
• nimani oldini olish mumkin;
• qayerda reabilitatsiya kerak;
• qayerda ortez kerak;
• qayerda rentgen kerak;
• qayerda kuzatuv yetarli;
• qayerda operatsiya muhokama qilinadi.

Asosiy fikr

DSP bo‘lgan bolaga ortoped “albatta operatsiya bo‘ladi” degani uchun kerak emas. Aksincha, to‘g‘ri ortopedik kuzatuv muammoni erta ko‘rish, og‘riq va og‘ir deformatsiyaga olib bormaslik, funksiyani va qulaylikni saqlash uchun kerak.

Telegram kanali

Bolalar ortopediyasi va neyroortopediya bo‘yicha yangi materiallar Telegram kanalida chiqadi: https://t.me/dr_abdulloevvvv

Ogohlantirish

Material ta’limiy xarakterga ega va shifokorning yuzma-yuz maslahatini almashtirmaydi. Kuzatuv va davolash taktikasi har bir bola uchun alohida tanlanadi.

Manbalar

1. NICE. Cerebral palsy in under 25s: assessment and management. NICE guideline NG62. https://www.nice.org.uk/guidance/ng62
2. NICE. Spasticity in under 19s: management. Clinical guideline CG145. https://www.nice.org.uk/guidance/cg145
3. American Academy for Cerebral Palsy and Developmental Medicine. Hip Surveillance in Cerebral Palsy Care Pathway. https://www.aacpdm.org/publications/care-pathways/hip-surveillance-in-cerebral-palsy
4. American Academy for Cerebral Palsy and Developmental Medicine. Early Detection of Cerebral Palsy Care Pathway. https://www.aacpdm.org/publications/care-pathways/early-detection-of-cerebral-palsy
5. Hägglund G, Alriksson-Schmidt A, Lauge-Pedersen H, Rodby-Bousquet E, Wagner P, Westbom L. Prevention of dislocation of the hip in children with cerebral palsy. Bone Joint J. 2014;96-B:1546-1552. doi:10.1302/0301-620X.96B.34385.
6. Wynter M, Gibson N, Willoughby KL, et al. Australian hip surveillance guidelines for children with cerebral palsy: 5-year review. Dev Med Child Neurol. 2015;57:808-820. doi:10.1111/dmcn.12754.