DSP tashxisi: bu nimani anglatadi, qanday qo‘yiladi va keyin nima qilish kerak

Eng muhim fikrlar

Bolalar serebral falaji, yoki DSP, rivojlanayotgan miyada bo‘lgan shikastlanish yoki rivojlanish buzilishi sababli harakat, gavda holati va mushak nazorati buziladigan holatlar guruhidir. Bu hamma bolalarda bir xil ko‘rinadi degani emas. Kimdir mustaqil yuradi, lekin bir qo‘lida nozik harakatlar qiyin bo‘ladi; kimdir boshini tutish, o‘tirish, ovqatlanish yoki muloqotda katta yordamga muhtoj bo‘ladi.

DSP progressiv miya kasalligi emas. Ya’ni miya shikastlanishi o‘sma yoki degenerativ kasallik kabi “tarqalib borishi” kerak emas. Lekin bola o‘sadi, suyak va mushaklar o‘zgaradi, yuklama ortadi. Shu sabab kontraktura, oyoq deformatsiyasi, son bo‘g‘imi siljishi, og‘riq, parvarish va yurishdagi qiyinchiliklar paydo bo‘lishi mumkin.

Tashxis nimani anglatadi

Ota-ona uchun “DSP” so‘zi ko‘pincha hukmdek eshitiladi. Aslida yaxshi tashxis faqat nom emas. U amaliy savollarga javob berishi kerak: bolaning qaysi funksiyalari saqlangan, qaysilari qiynalayapti, erta reabilitatsiya kerakmi, ortoped, nevrolog, nutq mutaxassisi, ko‘z shifokori, eshitish bo‘yicha mutaxassis yoki ovqatlanish mutaxassisi kerakmi, son bo‘g‘imlarini muntazam kuzatish zarurmi.

Shuning uchun “DSP” deb yozishning o‘zi yetarli emas. Motor turi, bir tomonlama yoki ikki tomonlama jalb bo‘lish, bolaning mustaqil harakat darajasi, GMFCS darajasi, qo‘l funksiyasi, nutq, ovqatlanish, ko‘rish, eshitish va epilepsiya haqida ham tushuncha bo‘lishi kerak.

DSP nima

Klinik ma’noda DSP - rivojlanayotgan miyada bo‘lgan progressiv bo‘lmagan buzilish bilan bog‘liq doimiy harakat va gavda holati buzilishlari guruhidir. Sabab homiladorlik davrida, tug‘ilish atrofida yoki erta chaqaloqlik davrida bo‘lishi mumkin: muddatidan oldin tug‘ilish, miya oq moddasining zararlanishi, gipoksik-ishemik shikastlanish, yangi tug‘ilgan chaqaloq insulti, infeksiya, og‘ir sariqlik, meningit yoki boshqa holatlar.

Ko‘rinishlar tanada namoyon bo‘ladi: mushak tonusi baland yoki past bo‘lishi, boshni kech tutish, kech o‘tirish yoki yurish, qo‘l-oyoqlardagi asimmetriya, oyoq uchida yurish, ixtiyorsiz harakatlar, ovqatlanish va nutqdagi qiyinchiliklar.

DSP nimani anglatmaydi

DSP bola “hech narsa qila olmaydi” degani emas. Imkoniyatlar juda turlicha. Ayrim bolalar yuradi, o‘qiydi, gapiradi va faqat davriy kuzatuvga muhtoj bo‘ladi. Boshqalar esa keng mutaxassislar jamoasi, ortozlar, texnik vositalar va ba’zan jarrohlikka muhtoj bo‘ladi.

DSP har doim “tug‘ruq aybi” degani ham emas. Zamonaviy manbalar sabablar ko‘p bo‘lishi mumkinligini va ayrim bolalarda aniq sabab topilmasligini ta’kidlaydi. AQSh Kasalliklarni nazorat qilish va oldini olish markazlari, ya’ni CDC, ko‘p holatlar tug‘ma ekanini va “asosiy sabab har doim tug‘ruqdagi kislorod yetishmovchiligi” degan fikr eskirganini qayd etadi.

MRT ham hamma narsani hal qilmaydi. MRT sababni tushunishga yordam beradi, lekin tashxis rivojlanish, ko‘rik va funksional holatga tayanadi.

Qachon DSP gumon qilinadi

Hayotning birinchi oylarida

Diqqat talab qiladigan belgilar: juda bo‘shashganlik yoki aksincha qattiqlik, yoshiga mos bosh tutmaslik, harakat asimmetriyasi, bir qo‘lning doimo musht bo‘lib turishi yoki kam ishlatilishi, oyoqlarning qattiq yozilishi yoki qaychi kabi kesishishi, emish-yutish qiyinligi, kam yoki g‘ayrioddiy spontan harakatlar, tutqanoq, muddatidan oldin tug‘ilish yoki neonatal davrdagi og‘ir muammolar.

Hayotning ikkinchi yarim yilida

Diqqatli bo‘lish kerak: bola ag‘darilmasa, o‘tirish kechiksa, juda erta faqat bir qo‘lni afzal ko‘rsa, asimmetrik emaklasa, qo‘l yoki oyoqlarga vazn bermasa, mushak tonusi juda baland yoki juda past bo‘lsa, yo‘qolishi kerak bo‘lgan ibtidoiy reflekslar saqlansa.

Bir yoshdan keyin

Baholash uchun sabablar: 18 oygacha mustaqil yurmaslik, doimiy oyoq uchida yurish, yurishda aniq asimmetriya, yaxshilanmaydigan tez-tez yiqilish, mushak qattiqligining ortishi, sonlarni ochish cheklanishi, og‘riq, nutq, ovqatlanish, o‘yin yoki kundalik ko‘nikmalar kechikishi motor muammolar bilan birga bo‘lsa.

Tashxis qanday qo‘yiladi

DSP tashxisi bitta test bilan qo‘yilmaydi. U bir nechta qismdan tuziladi.

1. Homiladorlik, tug‘ilish va erta davr tarixi

Shifokor homiladorlik muddati, tug‘ilgan vazn, muddatidan oldin tug‘ilish, infeksiya, neonatal ensefalopatiya, yangi tug‘ilgan chaqaloq tutqanog‘i, reanimatsiya, sepsis, meningit, og‘ir sariqlik, insult, qon quyilishi, neyrosonografiya yoki MRT natijalari va bolaning oyma-oy rivojlanishini so‘raydi.

2. Nevrologik va motor ko‘rik

Ko‘rikda mushak tonusi, kuch va harakat nazorati, simmetriya, reflekslar, gavda holati, bosh tutish, o‘tirish, turish, yurish, koordinatsiya, ixtiyorsiz harakatlar, qo‘llardan foydalanish, o‘yin va muloqot baholanadi.

3. Erta tashxis uchun standart vositalar

Xavfi yuqori bolalarda generalizatsiyalangan harakatlar bahosi, ya’ni GMA, va Hammersmith Infant Neurological Examination, ya’ni HINE, ishlatilishi mumkin. Ular “ko‘z bilan taxmin” emas; to‘g‘ri standart bajarish va to‘g‘ri talqin zarur.

4. Bosh miya MRT

MRT miya shikastlanishi turini aniqlash, boshqa sabablarni istisno qilish va kuzatuv rejasini tuzishga yordam beradi. Lekin MRT yolg‘iz holda tashxis yoki prognozning yagona asosi bo‘la olmaydi.

5. Qo‘shimcha muammolarni baholash

DSP faqat mushak masalasi emas. Epilepsiya, ko‘rish, eshitish, nutq, yutish, ovqatlanish, uyqu, og‘riq, kontraktura, ortozlar, son bo‘g‘imlari, oyoq panjasi, umurtqa, xulq va bolaning kundalik hayotdagi ishtiroki ham muhim.

DSP xavfi yuqori bo‘lsa

Ba’zan bola yakuniy tashxis uchun juda kichik bo‘ladi, lekin xavf yuqori. Bunday vaziyatda “DSP xavfi yuqori” deb aytish to‘g‘ri bo‘lishi mumkin. Bu kutish kerak degani emas. Reabilitatsiya, oila bilan ishlash, ovqatlanish, ko‘rish, eshitish va ortopedik kuzatuv allaqachon boshlanishi mumkin.

DSP qanday tasniflanadi

Harakat buzilishi turiga ko‘ra DSP spastik, diskinetik, ataktik yoki aralash bo‘lishi mumkin. Tarqalishiga ko‘ra bir tomonlama yoki ikki tomonlama bo‘ladi; ba’zan asosan oyoqlar, ba’zan bir tomondagi qo‘l va oyoq, ba’zan esa butun tana ko‘proq jalb bo‘ladi.

Funksiyani tasvirlash uchun shkalalar ishlatiladi. GMFCS yirik motor funksiyani, ya’ni yurish va harakatlanish darajasini ko‘rsatadi. MACS qo‘llardan foydalanish, CFCS muloqot, EDACS esa ovqatlanish va ichishni tasvirlaydi. Bu shkalalar bola uchun “tamg‘a” emas, yordamni to‘g‘ri rejalash vositasidir.

Qizil bayroqlar: qachon tashxisni qayta ko‘rib chiqish kerak

DSP progressiv miya kasalligi kabi kechmasligi kerak. Agar bola egallagan ko‘nikmalarini yo‘qotsa, holat tez yomonlashsa, MRT klinik manzaraga mos kelmasa, oilada progressiv nevrologik kasalliklar bo‘lsa yoki yangi g‘ayrioddiy belgilar paydo bo‘lsa, tashxisni qayta baholash va DSPga o‘xshashi mumkin bo‘lgan boshqa holatlarni istisno qilish kerak.

Tashxisdan keyin nima qilish kerak

Oila bitta “DSP” so‘zi bilan yolg‘iz qolmasligi kerak. Rejada quyidagilar bo‘lishi lozim: tashxis nimaga asoslangan, bola hozir nimalarni qila oladi, nimasi funksiyani cheklaydi, qaysi mutaxassislar kerak, qaysi tekshiruvlar o‘tkazilgan, MRT yoki takroriy MRT kerakmi, ko‘rish, eshitish, ovqatlanish, yutish va nutqni baholash kerakmi, ortoped ko‘rigi va son bo‘g‘imlari kuzatuvi zarurmi.

Maqsadlar aniq bo‘lishi kerak: bosh nazoratini yaxshilash, ovqatlanishni yengillashtirish, xavfsiz holatni o‘rgatish, og‘riqni kamaytirish, kontrakturaning oldini olish, ortoz tanlash, qo‘l funksiyasini rivojlantirish, o‘tirishni yaxshilash, son bo‘g‘imlarini saqlash yoki muloqot vositasini tanlash.

Keng tarqalgan noto‘g‘ri fikrlar

“Bola aqlli bo‘lsa, DSP bo‘lmaydi.” Bo‘lishi mumkin. DSP avvalo harakat va gavda holati buzilishidir; intellekt saqlangan bo‘lishi mumkin.

“MRT normal bo‘lsa, DSP yo‘q.” Har doim ham emas. Tashxis klinik ko‘rik, rivojlanish va dinamika bilan qo‘yiladi.

“Eng muhimi tonusni tushirish.” Tonus muhim, lekin funksiya, kuch, muvozanat, og‘riq, ortozlar, nutq, ovqatlanish, uyqu va bolaning hayotdagi ishtiroki ham muhim. Maqsadsiz tonusni kamaytirish ba’zan funksiyani yomonlashtirishi mumkin.

Qachon rejalashtirilgan muddatni kutmasdan murojaat qilish kerak

Ko‘nikmalar yo‘qolsa, yangi tutqanoq paydo bo‘lsa yoki ko‘paysa, kuchli og‘riq bo‘lsa, bola og‘riq sabab o‘tirish, turish yoki yurishdan bosh tortsa, ovqatlanish va yutish keskin yomonlashsa, vazn kamayib ketsa, nafas olish yoki aspiratsiya muammolari bo‘lsa, asimmetriya tez kuchaysa, sonlarni ochish keskin cheklansa yoki ortoz yara qilsa, tezroq shifokorga murojaat qilish kerak.

Oila bilan tashxis haqida qanday gapirish kerak

Eng yomon yo‘l - ota-onaga “sizda DSP” deb aytib, ularni internet bilan yolg‘iz qoldirish. To‘g‘ri suhbat halol, lekin vayron qilmaydigan bo‘lishi kerak. Oila shifokor nimani ko‘rayotganini, tashxis qanchalik ehtimoliyligini, hozir nima qilish mumkinligini, nima hali noma’lumligini, qaysi mutaxassislar kerakligini va qaysi belgilar shoshilinch murojaatni talab qilishini tushunishi kerak.

Xulosa

DSP bitta yorliq va hamma bolalar uchun bir xil ssenariy emas. Bu rivojlanayotgan miyaning buzilishi aniq bir bolaning harakati, gavda holati, funksiyasi va rivojlanishiga qanday ta’sir qilayotganini klinik tasvirlashdir. Yaxshi tashxis: nima zararlangan, nima saqlangan, qanday xavflar bor va keyin nima qilish kerak, degan savollarga javob berishi kerak.

Ko‘p beriladigan savollar

DSPni faqat MRT bo‘yicha qo‘yish mumkinmi?

Yo‘q. MRT sababni tushunishga yordam beradi, lekin tashxis rivojlanish, ko‘rik, motorika, tonus, funksiya va dinamikaga tayanadi.

Bola muddatidan oldin tug‘ilgan bo‘lsa, albatta DSP bo‘ladimi?

Yo‘q. Muddatidan oldin tug‘ilish xavfni oshiradi, lekin aksariyat muddatidan oldin tug‘ilgan bolalarda DSP bo‘lmaydi. Xavf diqqatli kuzatuv kerakligini bildiradi.

Bola yursa, DSP yengil deganimi?

Har doim ham emas. Yurish sifati, og‘riq, charchash, oyoq panjasi, tizza, son bo‘g‘imi, qo‘l, nutq, ovqatlanish, ko‘rish, eshitish va kundalik hayotdagi ishtirok ham baholanadi.

DSP davolanadimi?

Miya sababini bitta dori bilan “yo‘qotib” bo‘lmaydi. Ammo bolaga rivojlanishda yordam berish, og‘riqni kamaytirish, kontraktura va deformatsiyani oldini olish, ortoz, reabilitatsiya va kerak bo‘lsa jarrohlik bilan funksiyani yaxshilash mumkin.

Telegram-kanal

Bolalar ortopediyasi, neyroortopediya, DSP, yurish va dalillarga asoslangan tibbiyot haqida yangi materiallar Telegram-kanalda chiqadi: https://t.me/dr_abdulloevvvv

Diskleymer

Material ma’rifiy xarakterga ega va shifokor ko‘rigini almashtirmaydi. Tashxis, tekshiruv va davolash bolaning individual ko‘rigi, rivojlanishi, shikoyatlari, tekshiruvlari va dinamikasiga qarab belgilanadi.

Manbalar

1. NICE. Cerebral palsy in under 25s: assessment and management. NG62. https://www.nice.org.uk/guidance/ng62
2. AACPDM. Early Detection of Cerebral Palsy Care Pathway. https://www.aacpdm.org/publications/care-pathways/early-detection-of-cerebral-palsy
3. CDC. About Cerebral Palsy. https://www.cdc.gov/cerebral-palsy/about/index.html
4. NICE. Spasticity in under 19s: management. CG145. https://www.nice.org.uk/guidance/cg145
5. AACPDM. Hip Surveillance in Cerebral Palsy Care Pathway. https://www.aacpdm.org/publications/care-pathways/hip-surveillance-in-cerebral-palsy
6. Rosenbaum P, Paneth N, Leviton A, Goldstein M, Bax M. A report: the definition and classification of cerebral palsy. Dev Med Child Neurol Suppl. 2007;109:8-14.
7. Novak I, Morgan C, Adde L, et al. Early, accurate diagnosis and early intervention in cerebral palsy. JAMA Pediatr. 2017;171(9):897-907.
8. Ashwal S, Russman BS, Blasco PA, et al. Practice parameter: diagnostic assessment of the child with cerebral palsy. Neurology. 2004;62(6):851-863.